پيشرفته
 

موضوعات :


کلمات کليدي :


مطلب بعدي >   1323 تعداد بازديد
(0 راي ) امتياز مطلب < مطلب قبلي
راه شماره  : ويژه نامه انقلاب - بخش اول -مباني افق ها و آرمان هاي انقلاب اسلامي

ماهیت و نقش جنبش نرم افزاری در بیداری اسلامی معاصر

براندازي نظام خلافت در تركيه توسط مصطفي كمال(آتاترك) در سال 1924 سه نوع واكنش مختلف را از سوي مسلمانان جهان برانگيخت. در هنر تحت سلطه انگليس با يك جمعيت عمده مسلمان‏، يك خشم فراگير ايجاد شد و تلاش هاي پرشوري براي نجات نظام خلافت شكل گرفت. اگر چه اين نهضت با انگيزه هاي نجات خلافت اسلامي شكل گرفت. اما بعدها رنگ و بو و محتواي ناسيوناليسم هندي به خود گرفت. تا آنجا كه مهندس كرمچاند گاندي كه يك هندوي ضد اسلام بود، نيز به قطار مدافعان نظام خلافت پيوست.
در خاورميانه يك واكنش كاملا عجيب انجام گرفت.شريف حسين، مأمور انگليس در مكه، خود را خليفه خواند. اما بجز رژيم
هاي عراق،‌ اردن و يمن هيچ كس به اين عامل انگليس اعتنايي نكرد. اردن و عراق كه در آن زمان تحت سلطه پسران شريف حسين قرار داشتند، هديه هايي بودند از سوي انگليس به خانواده شريف حسين به خاطر خوش خدمتي آنها در راستاي تجزيه خاورميانه به ‹‹دولت- ملت››‌ ها.
در قاهره يك گردهمايي با حضور تعدادي از نخبگان مسلمان تشكيل شد تا به بررسي آينده امت در فقدان نظام خلافت و چگونگي احياي آن بپردازند. رياست جلسه بر عهده رييس دانشگاه الازهر شيخ ابو
الفضل الجيزاوي به همراه رييس دادگاه عالي شرع مصر محمد مصطفي المراقي بود.در اين جلسه، نخبگان به شكلي كسالت آور مساله را مورد بحث قرار دادند، اما به هيچ نتيجه معيني نرسيدند. آنچه كه از اين جلسه بدست آمد، منعكس كننده ركود شديد انديشه سياسي مسلمانان در طول قرن ها بود. پيكر، اصلي نخبگان و آگاه ترین افراد امت بعد از یک مشورت دقیق، تنها توانستند نتیجه بحث را به نظریه های سه تن از علمای پیشین تاریخ اسلام ارجاع دهند: ابوالحسن الماوردی، ابوحامد محمد غزالی و ابن تیمیه. به نظر می رسد اندیشه سیاسی مسلمانان تنها اندکی بیشتر از ششصد سال قبل پیشرفت داشته است. اگرقلت اندیشه تنها ضعف آنها بود باز قابل تحمل می نمود، اما نخبگانی که در قاهره جمع شده بودند، همچنین به این نتیجه رسیدند که اصلاً ترک ها غاصب خلافت بوده اند و خلافت متعلق به اعراب است. بنابراین سرنگونی خلافت عثمانی که غاصب در دست غیر اعراب بود، چندان ضربه ای برپیکر امت وارد نساخته است. بروز این چنین گراسشات ناسیونالیستی در میان نخبگانی که برجسته ترننهادهای فکری امت را ریاست می کنند، در حقیقیت یک انحطاط غم انگیز بود.
این سه عالم سنتی مذکور در زمانی آثار خود را نوشنتند که نظام سیاسی خلافت به ملوکیت(پادشاهی موروثی) تبدیل شده بودند و هر کدام ادعای شایستگی برای رهبری کل امت را داشتند. این علما در شرایطی آثار خود را(احکام السلطانیه الماوردی، احیا علوم دین غزالی و سیاست الشریعه ابن تیمیه) نوشتند که کمترین نقش و کنترل را برنظام سیاسی داشتند چه برسد به تأثیر و تغییر.
آنچه آنها انجام دادند فقط دامنه خسارت را محدود می
کرد و حتی این یه مورد به ابزار و روکشی برای توجیه مشروعیت آن واقعیت سیاسی تبدیل شد که تا آن زمان از حقیقت اسلام دور شده بود، در این دوره نیز نخبگانی مشابه برای درمان سرنگونی نظام خلافت در سال 1924 متوسل به آثاری می شوند که در 600تا 900 سال قبل و تحت آن شرایط نوشته شده بود.این هر دو حرکت غیر واقع بینانه و انعکاسی از بعد مسافت مسلمانان از اسلام و آموزه های آن است.
تلاش مصطفی کمال برای براندازی خلافت، کمیته ضد اسلامی او را منعکس می
کرد. او نه تنها از اینکه ترکیه به تنهایی بار حکومت(مسلمانان) را به دوش می کشد، شکایت داشت، بلکه معتقد بود«آنان که از یک خلافت جهانی حمایت می-کنند تاکنون از کمک برای حفظ و نگهداری آن سرباز زده اند.» او اصرار داشت که اکنون خلافت معنای حد اقلی خود را از دست داده و به عقیده وی «ایده خلافت واحد، که همه مسلمانان را دربرمی گیرد، چیزی است در کتاب ها و واقعیت خارجی ندارد.»
مصطفی کمال یکی از سربازان مدرن جنگ
های صلیبی علیه اسلام بود؛ اما دیگر مسلمانان که تا آن زمان با تبدیل الگوی سیاسی امت به امپراطوری هایی با پادشاهان رقیب یکدیگر منار آمده بودند، اکنون می دیدند که این امپراطوری ها به نظام های «دولت- ملت» تکه تکه می شوند. به عبارت دیگر آخرین مرحله از فرایند طولانی انحراف امت از اسلام ناب بود.
این مرحله همچنین نتیجه تأثیر غرب و اندیشه
های بیگانه ای بود که همچون ویروسی از اروپا منتشر شد. تمدن مهاجم غرب نه فقط قدرت مسلمانان را به چالش کشید بلکه برای تخریب کامل اسلام برنامه ریزی و اقدام کرد.
اروپاییها مسلح به سلاح
های تخریب اجتماعی شدند؛ آن سلاح مخرب ایدئولوژی ناسیونالیسم و بذرهای آن بود. غرب به شکل نظام همه نهاد  ها و ساختارهایی را که برای سلطه او خطرناک نشان می داد، تخریب کرد. از اولین قربانیان آن، زبان مخاطبان بود. تا وقتی که اندیشمندان مسلمان به زبان قرآن(عربی) آشنایی داشتند، قادر به لرتباط با سنت و تاریخ اسلام از سویی و ارتباط با توده مسلمانان از سوی دیگر بودند.با ظهور استعمار یک تغییر جهت و انحراف بزرگ رخ داد. نتیجه آن پرورش دسته ای از مسلمانان بود که با زبان های اروپایی تحصیل کرده و نسلی کاملاً رویگردان نه فقط از توده های مسلمان بلکه ریشه های خود شده بود. گسست میان نسل ها و اقشار مختلف مسلمان، شرایط غم باری را برای امت اسلامی پدید آورد. طبقه تحصیل کرده مسلمانان، با انقطاع از منابع اندیشه دینی، در گفتمان ایده ها و علوم غربی می-اندیشند و به دروازه گسیل این اندیشه ها به جهان اسلام تبدیل شدند.
این گزار بود که پیکره ضعیف نظام سیاسی مسلمانان را به کلی نقش بر زمین کرد. از این پس نخبگان مسلمان تنها می-توانستند در چارچوب نظری و فضایی که اساتید اروپایی آنها ترسیم کرده بودند، تفکر و تحلیل کنند. این نوع اندیشه
ها بخش قابل توجهی از خواص مسلمانان را مورد همهمه قرار می داد.از این رو زمانی که نزاع برای استقلال بالا گرفت، طرح استقلال بر پایه مدل و الگوهای اندیشه غرب پی ریزی شد. از این روست که حتی یکی از این نخبگان حاکم در هیچ یک از جوامع اسلامی نتوانست مسائل کشور خود را طی مدت بیش از پنجاه سال پس از استقلال حل کند. تنها استثناء، ایران بود که بار یک انقلاب اسلامی را تحمل کرد تا اختناق و سیطره غرب را بشکند و اکنون در حال مبارزه و تلاش برای ایجاد یک نظام اسلامی در جامعه خود می باشد.
نمونه ایران عبرت
انگیز است. این امام خمینی بود که از طریق اجتهاد خود بر اندیشه قدیمی کناره گیری از حضور مستقیم در سیاست و حکومت در غیاب امام دوازدهم فائق آمد و در پیش روی اندیشه سیاسی شیعه افق نوینی گشود. به محض اینکه اندیشه سیاسی شیعه از این تنگنا رهایی یافت به سوی یک انقلاب خیز برداشت. از آنجا که اندیشه سیاسی امام خمینی ریشه در اسلام داشت، تأثیر انقلاب اسلامی و عمیق و ماندگار شد و تلاش های گسترده دشمنان برای توقف و نابودی آن ناکام مانده است.
دو جنبش اسلامی عمده که در بخش
های دیگر جهان اسلام به دنبال سرنگونی نظام خلافت پدید آمد، همان طور که انتظار می رفت، در باتلاق ناسیونالیسم گیر کرد. اخوان المسلمین در مصر و جماعت اسلامی در پاکستان نتوانستند بر حصارهای ناسیونالیسم فائق آیند. جماعت اسلامی علی رغم تبحر ابوالاعلی مودودی قربانی ساختارگرایی حزب سیاسی شد و حتی کمتر از اخوان المسلمین در جهان عرب تأثیر سیاسی داشت. گرچه رژیم های عربی در به بند کشیدن اخوان المسلمین درنده  خوتر از رژیم های پاکستان نسبت به جماعت اسلامی بودند.
آنچه هر دو جنبش را به دام انداخت ساختار نظام
های حاکم و متداول در این جوامع بود که به شکل بنیادین با اسلام ناسازگار بود. تنها سید قطب توانست این واقعیت را ببیند، اما به قلم کشیدن این نگاه،(در کتاب العالم فی الطریق) به قیمت جان او تمام شد و توسط رژیم ناصر در آگوست 1996 اعلام شد. دکتر کلیم صدیقی به شکلی مسبوط این پدیده را مورد بررسی و تحلیل قرار داده است. او همواره برناسازگاری نظام سیاسی – اجتماعی موجود در جوامع اسلامی کنونی با آموزه های اسلام تأکید داشت و معتقد بود که سرنگونی کامل سیستم تحمیلی غرب پیش شرط گزار و تحول امت است.
کلیم صدیقی در آخرین کتاب خود(مراحل انقلاب اسلامی) که چند روز قبل از وفات وی در آوریل 1996، منتشر شد، به مراحلی رسید که نهضت
های اسلامی برای دستیابی موفقیت آمیز به حکومت اسلامی باید طی کند اشاره داشت. یکی از لوازم اولیه، طبق نظر وی، انقلاب نرم افزاری در اندیشه سیاسی مسلمانان است. او براین نکته اصرار داشت که با زدودن نفوذ خرد کننده اندیشه سکولاریسم از تاروپود اندیشه مسلمانان، هیچ تحول و پیشرفتی در جامعه مسلمانان شکل نخواهد گرفت. دکتر صدیقی ضمن تمجید انقلاب اسلامی ایران به آسیب شناسی جدی آن نیز می پرداخت. او از همان روزهای اولیه انقلاب بر لزوم بازسازی ساختاری حکومت و یک انقلاب فرهنگی تأکید داشت و معتقد بود در غیر این صورت ایران همچنان در برابر نفوذ شکننده غرب آسیب پذیر می ماند. بوروکراتیزه شدن ساختار حکومت و بازگشت ارزش های غربی به ایران از جمله نگرانی ها و خطرهایی بود که دکتر صدیقی علیه آنها هشدار می داد.
انقلاب نرم افزاری در اندیشه سیاسی مسلمین بهترین راهکاری است که باقی مانده و یک اندیشمند مسلمان ارائه کرده است. اما به هر حال مشکلات و موانع پیش روی نخبگان مسلمانی که درصدد کمک به این انقلاب نرم افزاری هستند فراوان است.دو نکته اساسی باید روشن شود. نکته اول اینکه ضرورت این انقلاب باید برای همه روشن شود. اندیشه سنتی مسلمانان نه فقط نیازمند تصفیه از رسوبات اندیشه غرب است بلکه باید از خطاها و کج‌هایی که در گذشته تاریخ مسلمانان یعنی از همان سالهای اولیه پس از رحلت پیامبر(ص) پدید آمد، پالایش شود. تأثیر غرب بدون شک کشنده و خسارت بار بوده، اما اگر اصلاح همه جانبه نباشد و این مشکلات برطرف شود به بحرانی درآینده منجر خواهد شد.
دومین نکته این است که حرکت نرم افزاری نمی
تواند خارج از چارچوب مبارزات سیاسی نهضت اسلام، تعریف شود. در حقیقت جنبش نرم افزاری تنها به شرطی موفق می شود که توأم با نهضتی سیاسی باشد. منعم دشمنی غرب با اسلام و نهضت بیداری اسلامی، نقطه جوهری برای آغاز حرکت است. هر تلاشی برای تحقق انقلاب نرم افزاری در اندیشه اسلامی، مادامی که موضع سیاسی آن در برابر دشمنان خنثی و بی طرفانه و یا حتی تحت اشراف موسسه های آکادمیک غرب انجام می شود، نه فقط پرونده نهضت بیداری را می بندد بلکه در خدمت اهداف غرب برای اسلام ستیزی در خواهد آمد.
هیچ جامعه
ای برپایه اندیشه های بیگانه پیشرفت نکرده است، چه رسد به جامعه اسلامی که خود صاحب ارزش های بنیادینی است که نه فقط با سیطره تمدن غرب انکار شده بلکه هدف جنگ صلیبی نوین آنان نیز قرار گرفته است.
برای مسلمانان تنها یک راه مانده است: «بازگشت به سیره و سنت پیامبر خدا(ص) و بازسازی تمدن اسلامی از طریق ارزش
های اسلامی»

دسته بندي هاي برگزيده
ويژه نامه