پيشرفته
 

موضوعات :


  • کلمات کليدي :

  • رژیم شاه
  • جریان نفت به غرب
  • استقلال‌طلبی ایرانیان
  • نفوذ کمونیسم

  • محمد حسين باقري

    ديگر مطالب اين نويسنده :

  • نقد دینداری کاسب‌کارانه

  • با انقلاب متحول شدم

  • رهایی از تاریخ نویسی، مارکسیست‌ها و ناسیونالیست‌ها

  • حاشيه حاشيه است!

  • امام در موزه؛ امام بر سر نيزه

  • مسأله مغلوب محتوا

  • مطلب بعدي >   1487 تعداد بازديد
    (0 راي ) امتياز مطلب < مطلب قبلي
    راه شماره 7 : عزه در محاصره، جهان در اشغال

    مسافرت نیکسون ارتباطی با نفت ندارد
    مروری بر وقایع 28 مرداد تا 16 آذر1332

    ماجراي 16 آذر سه ماه و نيم پس از کودتاي آمريکايي - انگليسي 28 مرداد روي داد. درک فضاي سياسي– اجتماعي جامعه ايران در فاصله اين دو رويداد شايد کمکي باشد به درک هر دوي آنها. گزارش زير خلاصهايست از اين سه ماه و نيم به روايت روزنامههاي آن روز.
    "قيام ملي و خودجوش مردم در 28 مرداد به اين دليل اتفاق افتاد كه شاهنشاه آريامهر در چارچوب قوانين كشوري حق داشت كه نخستوزير خود را عزل كند. مجلس هم منحل شده و عملا وجود نداشت. وقتي مصدقالسلطنه در برابر فرمان عزل خويش دست به تمرد زد؛ واكنشهاي مردمي را برانگيخت. مردمي كه شاه خود را ميخواستند و از افتادن كشور در دامن كمونيسم ميترسيدند! با تظاهراتي جانانه شاهنشاه و ميهن خود را از خطرات پيش رو حفظ كردند."
    در طول بیست و پنج سال با توجه به تحليل بالا سالروز کودتاي 28 مرداد بهعنوان روز قيام ملي جشن گرفته ميشد. مقارن پيروزي انقلاب اسلامي كيم روزولت و همكار بريتانيايي او وودهاوس «داستان كودتا» را نوشتند و در 1978 منتشر شد.
    پس از آن باب اين بحث در مطالعات تاريخي باز شد. در سال 1985 اسناد وزارت خارجه آمريكا درباره روابط با ايران با اين هدف منتشر شد كه كتاب قبلي را خنثي كند. روايتي رسمي كه در قبال كودتا موضع انكار داشت.
    پنجاه سال بعد از کودتا، مادلين آلبرايت وزير امورخارجه دولت كلينتون در يك سخنراني رسمي اعتراف كرد: «در سال 1953 ميلادي آمريكا نقش موثري در ترتيب دادن براندازي نخستوزير محبوب ايران محمدمصدق داشت. دولت معتقد بود كه اقداماتش به دلايل استراتژيكي موجهاند. ولي آن كودتا آشكار باعث پس رفت مسير تكاملي سياسي ايران شد و تعجبي ندارد كه هنوز بسياري از ايرانيان از اين دخالت آمريكا در امور داخلي آنان ناراحتند. به علاوه در ربع قرن بعد از آن ايالات متحده و غرب پيوسته از رژيم شاه حمايت كردند... دولتي كه مخالفان خود را بيرحمانه سركوب كرد.»
    راديوBBC : حالا دقيقا" نيمه شب است!
    دستور كودتا از طرف چرچيل و آیزنهاور صادر شد. خلع يد مصدق به وسيله كودتا اولين بار قرار بود در سال 1331 اتفاق بيفتد. اما مصدق با آگاهي از موضوع، سفارت انگليس را در تهران تعطيل كرد و با اخراج شجاعانه تمام ديپلماتهاي بريتانيا غرب را ناكام گذاشت. غروب روز 24 مرداد 32 گروهي از افسران سيا در ويلاي امني گرد هم آمدند. قرار بود در نيمه شب همان روز عمليات «آژاكس» به صورت رمز از راديو بي.بي.سي پخش شود. عمليات در اين تاريخ هم ناكام ماند اما سرانجام در 28 مرداد در چهار مرحله طراحي شده با موفقيت انجام شد.
    الف- تبليغات منفي در مساجد، جرايد و خيابانها عليه مصدق به خاطر روابط نزديكانش با حزب توده و روسيه كمونيست.
    ب- خلع يد مصدق از نخستوزيري با فرمان شاه.
    ت- تظاهرات گروه‏هايي از عوامل هماهنگ شده براي كوتاه به عنوان مردم
    پ- ظاهر ساختن پيروزمندانه سرلشگر زاهدي به عنوان نخستوزير جديد.
    جمله راديو بي بي سي به درستي تعبير شد:
    دقيقا نيمه شب بود، نيمه شبي تاريك.
    جشنهاي تولد
    كودتاي 28 مرداد تولدي دوباره براي شاه جوان بود. آئينهاي جشن و سرور به مناسبت ميلاد مسعود شاهنشاه آريامهر در 5 آبان برگزار شد و گزارشهاي مختلفي از جشنهاي سراسري شهرهاي مختلف در روزنامه به چاپ رسيد. حكومت نظامي در راه ايجاد نظم و امنيت مقتدرانه پيش ميرفت و زندگي در كوچه و خيابانها حالت عادي به خود ميگرفت. روزنامه‏ها جداولي از وزن ايدهآل زنان و مردان را به چاپ ميرساند و انواع رژيمهاي غذايي علمي را به همراه داروهاي موثر ضدچاقی خارجي تبليغ ميكردند.
    تبليغات تورهاي هوايي سفر به خارج، بيروت در لبنان و ژنو در اروپا گرفته تا آمريكا با تخفيف ويژه توجه ايرانيان علاقمند تمدن را جلب ميكرد. پرفروشترين كتاب اين ايام «مطالعات روزمره آمريكايي» بود!
    همزمان ريچارد نيكسون معاون آيزنهاور رئيس جمهور وقت آمريكا سفرهاي دورهاي 10 هفتهاي را به آسيا با دو هدف عمده آغاز كرده بود. يكي حفظ و بهبود جريان نفت به غرب و ديگري تقويت و توسعه سياست سد نفوذ كمونيسم در آسيا.
    آنتوني ايدن وزير خارجه انگلستان نيز بعد از ظهر 20 اكتبر مصادف با پنجم آبان 1332 در مجلس عوام سخنراني كرد و طي آن علاقه دولت انگليس را به استقرار روابط سياسي با ايران اظهار كرد. او پيش از اين در 18 مهر ماه طی نامهاي به عبدا... انتظام وزير خارجه دولت كودتا اين علاقه را مكتوب بيان كرده بود.
    در همين تاريخ جرج ميدر عضو كنگره آمريكا وارد ايران شد و هندرسن سفير وقت آمريكا و عليرضا هروي يكي از مديران وزارت خارجه به استقبال او رفتند. او در پاسخ به خبرنگاران گفت:مطمئن باشيد كه من با نفت هيچ كاري ندارم و مسافرت من صرفاً جنبه خصوصي دارد.
    كمدي عشق پرنسس
    آمريكا بعد از كودتا 45 ميليون دلار در چهار قسط به دولت نظامي زاهدي كمك كرد و هر از گاهي جلسات كميسيون استفاده از اين كمك در دفتر وزير دارايي تشكيل ميشد و درباره طرز استفاده از كمكها و تبديل دلار به ريال مذاكره ميشد. روزنامه‏هاي طرفدار دولت با ژستي مستقل از قول مقامات رسمي هم نوشتند «كه براي تجديد روابط با انگلستان عجلهاي نخواهند داشت.» اما فرداي آن روز عبدالله انتظام وزير خارجه در گفتوگو با خبر نگاران گفت: "اظهارات ایدن مورد قدردانی و مسرت است با توجه به اينكه اختلاف موجود بين دولت ايران و كمپاني سابق نفت ميباشد دولت ايران ميل دارد چنين تصور كند كه ميان دولتين و ملتين ايران و انگلستان كدورتي اساسي وجود ندارد كه نتوان رفع كرد. تنها توقع دولت ايران اين است كه براي حل اختلاف نفت قوانين مصوب كشور محترم شمرده شود و اصل حيثيت و شرافت ملي ايران ملحوظ و اساس عدالت و انصاف در رفع اختلافات رعايت شود"
    در همين دوران جنگ سرد از سوي دو ابرقدرت وارد مراحل پيچيدهتري شده بود و خبرگزاريها اعلام كردند كه 12 جاسوس غربي در روماني دستگير و در بخارست اعدام شدند. در داخل كشور نيز جريانهاي مليگرا و نيز طرفداران حزب توده و مخالفان دولت كودتا به پخش اعلاميه در نقاط مختلف شهري پرداختند كه تعدادي از آنها دستگير و زنداني شدند. يك گلوله خمپاره 81 ميليمتري نيز در اطراف تهران نو توسط نظاميان كشف شد.
    اولين جلسه مجلس سنا نيز با معرفي اعضاي انتصابي شاه به رياست سيدحسن تقيزاده تشكيل شد. تقيزاده با توجه به شرايط به وجود آمده در جامعه گفت: «مجلس سنا فضايل و مزاياي بيشماري دارد كه عقلاي اين مملكت و خواص و حتي عوام خوشنيّت و بيغرض آنها را تصديق دارند. مزيت بسيار عظيم تاريخي مجلس سنا كه ما ميتوانيم هميشه به آن افتخار كنيم «نجابت اخلاقي»، «متانت» و «معقوليتي» است كه از خود نشان داد و همواره از افراط و لجنپاشي به دور بود. زيرا حملات خارج از حدود ادب به اشخاصي كه مشغول خدمت به مملكت هستند نه تنها جايز نيست بلكه نتيجه مستقيم و قطعي آن فساد شديد اخلاق عمومي در ميان جوانان است و ايجاد يأس نسبت به خدمت به مملكت ميكند... »
    البته در اين ايام سوء استفاده از كلمات و مفاهيم متعالي براي توصيف وضعيت دولت كودتا به عادت همه دولتمردان تبديل شده بود. سخنگوي دولت – عميدي- در مصاحبه مطبوعاتي گفت: «در اين هفتاد روزي كه از عمر دولت جديد ميگذرد، به خوبي روشن گرديد كه ايران در بين دولتهاي خارجي احترام شايسته خود را به دست آورده است، چنانچه علاوه بر برقراری حسن رابطه با دولت آمريكا كه منجر به استفاده از كمكهاي فوري و اقتصادي و برنامه اصل چهار ترومن و افزايش آن حتي در زماني كه كنگره آمريكا نيز تعطيل بود- شده، دولت انگليس نيز خودش دست دوستي به سوي دولت ايران دراز كرده است»
    دولتمردان جديد در تب بهبود روابط با غرب ميسوختند تئاتر تهران نيز «كمدي عشق پرنسس» را روي پرده داشت و اعلام شده بود كه برنامه آينده تئاتر شهر كمدي جديد «محبوب همه» خواهد بود!!
    دولت جديد تبليغ ميكرد كه دولت اميد و توسعه است و با بهبود روابط با انگليس و آمريكا همه مشكلات حل خواهد شد. بنابراين مسئله جدي در مملكت وجود نداشت، شاهپور غلامرضا به نمايندگي از شاهنشاه براي مشاهده مسابقه اسبدواني پاييزه به گرگان عزيمت نمودند!
    پنجاه و چهار هزار قريه و مزرعه كشور در چه حالي است؟
    روزنامه اطلاعات در اين ايام مطلبي دو ستوني تحت عنوان «از رفراندم تا بازگشت شاهنشاه» به صورت شمارهدار چاپ ميكرد كه ظاهرا به قلم نورالدين نوري بود كه تحركات پشت پرده جريان منتقد دولت و فداكاري دولت جديد و فرآينده بركناري مصدق را در صفحه 9 روزنامه گزارش میداد و هدفش مشروعيت بخشي به زاهدي بود. البته واقعه 16 آذر باعث شد دولت از ترس تظاهرات از چاپ اين گزارشها صرفنظر كند.
    اين روزنامه همچنين يك سلسله مطالب دنباله دار با تيتر واحدي چاپ ميكرد كه چرا از 50 سال قبل به اين طرف توليد در بسياري از نقاط كشور تنزل يافته است؟ آيا بايد املاك را به كشاورزان فروخت يا مالكيت را محدود كرد؟ پنجاه و چهار هزار قريه و مزرعه كشور ما در چه حالي است؟ و در طي آن آماري توصيفي از دهات و شهرستانهاي مختلف ايران مرداد كه همگي نياز به پول و امكانات مالي زيادي براي توسعه داشتند. كار كرد  اين گزارشها اين بود كه عطش اجراي برنامه‏هاي نوسازي آمريكايي را به شدت زنده كرد.
    عطشي كه فقط به دنبال فروش نفت و تاثيرات كوتاه مدت آن بر جامعه بود و به مشكلات عميق دولت قبلي ايران با دول غربي بر سر مسئله سرپوش ميگذاشت. همزمان روي كمكهاي آمريكا تبليغات رسانهاي ويژهاي صورت ميگرفت. به عنوان مثال عبدالله انتظام برادر وزير خارجه در مراسم تقديم استوار نامه خود در نطقي گفت: «سياست صلحجويانه(!) دولت آمريكا و كمكهاي جوانمردانه(!) آن دولت به كشورهايي كه عزم دارند از تماميت و استقلال خود دفاع كنند در ملت صلح ايران اثرات عميقي بخشيده... كمك مالي و فني اخير كه «بلاعوض» به ايران اعطا شد «فصل جديدي» در تاريخ روابط بين دو كشور باز ميكند. دولت ايران از اين «جوانمردي بي ريب و ريا» موقعي كه به آن احتياج داشت سپاسگزار است!!
    در لندن نيز رسما اعلام شد كه 24 دستگاه لوكوموتيو از طرف انگليس به ايران تحويل ميشود. چيزي كه قرار داد آن مربوط به قبل از قطع روابط سياسي دو دولت بود. مدير عامل شركت ملي نفت ايران – آقاي بيات- نيز در مطالعات به كاردار سفارت ايتاليا يك كشتي باربري هفتصد تني ايتاليايي براي حل نفت از بندر آبادان خريداری كرد كه قرار شد به زودي وارد ايران شود.
    شاه و مصدق، محاكمه‏ها؟
     يكي از وظايف دولت كودتاه محاكمه دولت متمرد قبلي بود. پس از تعيين وكلا و تهيه مقدمات اولين جلسه دادگاه نظامي دكتر محمد مصدق و سرتيپ رياحي در 12 آبان برگزار شد و در طي 4 ساعت، تنها 30 صفحه از پرونده اتهامي قرائت گرديد.
    محاكمه مصدق كه از اين تاريخ به طور پيوسته جريان مييابد در روزنامه‏ها چاپ ميشود.
    در طول محاكمه در شهر و خصوصا حوالي دانشگاه تهران تظاهرات مختصري صورت ميگيرد كه نظاميان افراد را متفرق و محركين را دستگير ميكنند، تعدادي از مردم نيز بر اثر تيراندازي زخمي ميشوند. همزمان اعتصاباتي نيز در بازار رخ ميدهد كه دولت، حاج حسن شمشيري يكي از بازاريان معروف طرفدار مصدق و قهرمان اوراق قرضه ملي(سياست انقباضي دولت مصدق در زمان تحريمها فروش اوراق قرضه بود) را به جزيره خارك تبعيد كرد.
    مصدق ابتدا صلاحيت دادگاه نظامي را زير سوال برد و دادگاه نيز او را متهم كرد كه «مخالف سلطنت است.»
    او در مقام دفاع از خود گفت: «بگذاريد اين شاه بداند كه من خادمش هستم. من كه مملكت و شاه را از هم تفكيك نميكنم، بگذاريد من حرف خودم را بزنم آقا.»
    سه روز بعد دادگاه نظامي ادعا ميكند كه « مصدق فكر تغيير رژيم و اعلام جمهوريت دموكراتيك داشت.»!
    به هر حال جلسات محاكمه فرمايشي مصدق به طور منظم ادامه مييابد و به تفصيل در روزنامه‏ها به چاپ ميرسد.
    محاكمهاي كه به قول مصدق «قاضي و دادستان و مدعي همه افراد شاه بودند.»
    البته با نگاهي دقيقتر روشن ميشود كه قاضي، دادستان و مدعي همگي افراد انگليس و آمريكا بودند دعواي اصلي هم موافقت و مخالفت با مقام سلطنت نبود.  دعوا بر سر انرژي چاه‏هاي نفتي بود كه صنعت غرب هر روز به آن تشنهتر ميشد.
    محاكمه واقعي، محاكمه استقلال طلبي ايرانيان بود!
    هربرت هوور طرح كنسرسيوم و پايه سياست خارجي
    هربرت هوور كارشناس نفتي دولت آيزنهاور ابتدا با سفر سه هفتهاي به ايران و رايزنيهاي مختلف نظر ايران را درباره حل مسئله نفت به بازارهاي جهاني دريافت كرد و سپس به لندن پرواز كرده و با همتايان انگليسي خود به رايزني پرداخت.
    جالب اينجاست كه اولين مرحله مذاكرات نفت ايران در واشنگتن تنها ميان آمريكا و انگليس انجام شد در نهايت طرح هوور به طور غيرمستقيم به ايران پيشنهاد شد. در پي اين خبر، خبرگزاري فرانسه اعلام كرد كه بهاي نفت خليجفارس 10 تا 15 درصد گران خواهد شد.
    خبرنگار روزنامه انگليسي يوركشاير نوشت در صورت همكاري شركتهاي بزرگ نفتي ديگر مانعي براي فروش نفت ايران وجود نخواهد داشت.
    روزنامه طرفدار دولت، «اطلاعات»، با خوشحالي در سر مقالهاي با عنوان «پايه سياست خارجي» نوشت: پايه سياست خارجي هر كشوري، سياست داخلي آن است... با اينكه از حكومت زاهدي سه ماه بيشتر نگذشته ولي در همين مدت كوتاه، نظم و امنيت را برقرار ساخته و سياست خارجي را بر مبناي حسنيت و تفاهم استوار ساخته است. "همه ميدانند كه بسياري از كشورها در نتيجه كمكهاي فني و اقتصادي آمريكاييها به اوج عزت رسيدهاند و اين كمكها متناسب با استعداد و بروز لياقت اين كشورها بوده است! و متاسفانه كشور ما با وجود استحقاق كامل از اين قسمت سالها محروم ماند!"
    روزنامه‏هاي دوشنبه 25 آبان نوشتند بنا به درخواست آيزنهاور رئيس جمهوري آمريكا، معاون وي ريچاردنيكسون به همراه هيئتي 23 نفره وارد تهران ميشود. سخنگوي سفارت آمريكا نيز پيرو اين خبر اعلام كرد: «نيكسون هيچگونه ماموريتي براي مذاكره مسئله نفت و تجديد روابط سياسي با انگلستان ندارد.» ظاهرا دولتمردان غربي، دولت كودتا را در حد مذاكره رسمي در باب نفت هم برآورد نميكرد و ترجيح ميدادند پشت صحنه با تصويب توافقات ميان انگليس و آمريكا به عنوان بازيگران اصلي، بازسازي خود را به «عروسكهاي خيمهشببازي دولت جديد» تحميل كنند. با اينحال كوچكترين نشانهاي از نياز غرب به انرژي در گفتوگو طرح نميشد.
    آمريكاييها از يكسو ميخواستند چهره صلحجويانه و دموكراتي در جهان داشته باشند، و به شدت آن را تبليغ ميكردند از سوي ديگر نميتوانستند دولتهاي استقلالطلبي نظير دولت مصدق را كه براي منافع اقتصادي آمريكا مضر بود تحمل كند.
    آنها بعد از كودتا نيز هم ميخواستند هر چه سريعتر شيرهاي نفت به روي صنايع غربي باز شود هم وانمود ميكردند كه اين كار تنها جهت خدمت و توسعه به كشورهاي جهان سوم است!
    پس از مسافرت روزولت در جنگ دوم جهاني به ايران، نيكسون عاليترين مقام آمريكايي بود كه به ايران سفر ميكرد. او متولد كاليفرنيا بود، پدرش دكان بقالي و بنزين فروشي داشت و خودش هم مدتي در جواني مدتي بنزين فروش ميكرده است! اكنون كه او معاون رئيس جمهور است.
    شريان نفت ايران به غرب بسته شده و نيکسون به ايران سفر ميكند. سفرش اما هيچ ارتباطي با نفت ندارد!!
    زاهدي استقلال طلب
    پس از كودتا سياست «موازنه منفي مصدق» زير سوال رفت و تا مدتها سياست جديد رابطه با غرب با عنوان سياست موازنه مثبت توجيه شد. استقلالطلبي دولت قبلي در ملي كردن صنعت نفت نيز از سوي زاهدي نخست وزير كودتا دچار سوء تعبير شد. زاهدي در پيامي راديويي روز اول آذر، خطاب به ملت ايران گفت: "اجازه نخواهم داد منافع ملت ايران فداي اغراض ماجراجويان و رياكاران شود، براي روشن شدن اذهان هم ميهنان عزيز كه ممكن است از جريان اوضاع گذشته به خوبي مطلع نباشند توضيح ميدهم كه من خود از بانيان و پايهگذاران اصلي اين نهضت بودهام و اگر نگويم اساسا كليد اين فتح در دست من بود، بايد بگويم كمتر كسي به اندازه من در اين جريان سهيم بوده است!
    دولت قبلي به جاي آنكه راهحلي براي مشكل نفت از روي كمال عقل و تدبير پيدا كند، دست به اعمال خلاف مصلحت زد كه نه تنها بزرگترين منبع در آمد ملي كشور را از ميان برد، بلكه ساليانه حدود دويست ميليون تومان براي كسري و جبران هزينه‏هاي شركت ملي نفت به خزانه كشور تحميل كرد. اگر اين وجوه از دست رفته صرف عمران و آبادي زندگي مردم ميشد قطعا ميليونها تومان از اين راه عايد مردم ميشد! هدف از ملي شدن نفت اين نبود كه پالايشگاه آبادان تعطيل شود، بلكه هدف اصلي اين بود كه حقوق از دست رفته جبران شود و در آتيه بهره وافي و عاملي عايد خزانه دولت شود!"
    در همين ايام خيريه ملكه ثريا پهلوي براي كمك به فقرا با مبلغ اوليه بيست هزار تومان افتتاح شد. دستوراتي براي مبارزه با گرانفروشي از سوي دولت صادر شد. در اصفهان نيز عدهاي از سارقين مسلح دستگير شدند اين سارقين، قافلهاي متجاوز از 100 الاغ را با اموالشان در جاده سميرم غارت كرده بودند!!
    يكي از علماء هم در همين ايام در ديدار با شاهنشاه، خواستار تسهيل سفر زوار ايراني به عتبات عاليات شده بود. كليه متهمين قتل سرتيپ افشار طوس رئيس شهرباني دولت مصدق نيز بعد از چهار ساعت بحث در دادگاه نظامي از اتهامات منتسبه تبرئه شدند!
    اجماع نخبگان كشور؛ حل مسئله نفت و تجديد رابطه با انگليس
    پنجم آذر، وزير خارجه انگليس در پارلمان آن كشور گفت: "در صورت آمادگي ايران براي پرداخت غرامت، دولت انگليس حاضر خواهد بود اصل ملي شدن صنايع نفت ايران را بپذيرد." سياست انگليس در اين دوران بود كه قبل از حل مسئله نفت بايد روابط سياسي عادي بين دو كشور برقرار شود اما سياست دولت ايران اين بود كه بايد ابتدا اصول مسئله نفت را حل كرد و بعد وارد روابط سياسي شد. وزير خارجه هفتم آذر خطاب به خبرنگاران گفت كه پيام ايدن – كه سومين پيام وزير خارجه انگليس به ايران بود- در جلسه هيئت دولت امشب مطرح ميشود.
    جلسه شنبه محاكمه مصدق بر اثر تظاهرات تماشاچيان سه بار متشنج شد. مصدق در اين جلسه گفت: كه اگر به او اجازه دفاع داده نشود، اعتصاب غذا خواهد كرد. دولت زاهدي حكومت نظامي در شيراز را براي دو ماه ديگر و جهت حفظ امنيت تمديد كرد. مصدق زماني استاندار فارس بود.
    10 آذر روزنامه نوشتند كه نخستوزير براي مشورت درباره مسائل مهم كشور از 500 نفر از رجال و سياستمداران دعوت كرده است. زاهدي اين جلسات در دو جلسه جداگانه ابتدا با تعدادي از نخستوزيران و وزراء دولتهاي قبلي و سپس در جلسهاي با حضور روساي مجالس گذشته و برخي نمايندگان دو مسئله مهم دولت يعني تجديد روابط با انگليس و حل مسئله نفت را تحليل كرد و پس از او چند نفر در تاييد سخنان زاهدي سخنراني كردند! كاركرد اين سياست اين بود كه نشان دهد دولت كودتا دولتي دموكرات، اهل مشورت و مردمي است و به دنبال اجراي راهحلي است كه «اجماع نخبگان» را به همراه داشته باشد و متضمن مصالحي ملي ايران باشد. با اين حال در اين جلسات هيچ كس جرات انتقاد از دولت كودتا نداشت. در دادگاه‏هاي نظامي همان روز مصدق اعلام شده بود: « هركس عيله شاه و رژيم مشروطه تظاهرات بكند اخلالگر است.»!
    باشگاه افسران همان شب شاهد مراسمي بود كه طي آن با پيشنهاد وزارت دفاع ملي و تصويب ذات ملوكانه شاهنشاه، يك قطعه «نشان همايون» به رئيس هيئت مستشاري نظامي آمريكا – ژنرال مككلور – داده شد.
    باران كيسه‏هاي شكر را از بين برد!
    پنج آذر وزارت دربار اعلام كرد كه نيكسون و همراهانش 18 تا 21 آذر مهمان اعلي حضرت خواهند بود. سفارت آمريكا نيز مجددا طي اعلاميهاي خاطر نشان كرد: «مسافرت نيكسون به ايران ارتباطي با مسئله نفت ندارد.»
    روزنامه منچستر گاردين در 12 آذر نوشت كه «ايرانيها مايلند ما صريحا حقوق آنها را در مورد ملي شدن صنايع نفت به رسميت بشناسيم. ما كه خود صنايع زغال سنگ انگليس را ملي كردهايم معقول نيست ايرانيها را از حق ملي كردن نفت محدود كنيم. اين موضوع از طرف دو حزب كارگر محافظهكار به رسميت شناخته شده البته به شرطي كه اصل غرامت به انگليس را ايران بپذيرد! »
    همان روز دولت زاهدي اعلام كرد: تجديد مناسبات ايران و انگليس در ساعت معيني در تهران و لندن منتشر ميشود. آيزنهاور نيز اعلام كرد براي رفع اختلافات ايران و انگليس اقداماتي را به عمل خواهم آورد.
    چهار آذر سالروز تجديد روابط ايران و انگليس اعلام شد و دولت شاهنشاهي و دولت علياحضرت ملكه انگليس اعلاميه مشتركي صادر كردند. سخنگوي وزير خارجه انگليس در مصاحبهاي اعلام كرد پس از استقرار روابط سياسي و مبادله سفرا بين دو دولت، كارشناسان ايران و انگليس راجع به مسئله نفت وارد مذاكره خواهند شد. اين سخنان به اين معني بود كه استراتژي دولت انگليس در تجديد رابطه بر سياست خارجي ايران پيروز شده است. چرا که دولت زاهدي ابتدا خواستار حل مسئله نفت و بعد تجديد رابطه بود.
    روزنامه‏هاي انگليسي نوشتند دولت انگليس خواستار غرامت براي شركت سابق نفت ميباشد. "اصرار دولت به اين دليل است كه اگر دولت انگليس به اقدام ايران در ضبط اموال شركت سابق تسليم شود، اين امر نتايج نامطلوبي در ونزوئلا، عراق، عربستان و ساير مناطق نفت خيز خواهد داشت."
    زاهدي در پيامي راديويي به ملت ايران در 15 آذر اعلام كرد: كه دولت تصميم گرفته با تجديد روابط با انگليس اختلافات موجود را با رعايت كامل قانون ملي شدن صنعت نفت حل نمايد! روزنامه‏ها نوشتند كه هربرت هوور كارشناس نفتي آمريكا طرحي را براي تجديد فعاليت پالايشگاه آبادان به ايران ارائه كرده است و كنگره آمريكا اعلام كرده قبل از اقدام دولت ايران به بهرهبرداري از منابع نفت جنوب حاضر به اعطاي كمك بيشتر نخواهد بود. پيشنهاد هوور اين است كه شركتهاي نفتي براي اداره صنعت نفت ايران به مدت چهار سالي كه از امتياز شركت سابق نفت ايران و انگليس باقي مانده، در ايران كنسرسيومي تشكيل دهند. اين كنسرسيوم نفت ايران را استخراج ميکندو به فروش ميرساند و شركت سابق غرامت عادلانهاي به مرور از دولت ايران دريافت خواهد كرد. فراموش نشود كه عايدات سالانه ايران حدود 200 ميليون دلار خواهد بود!!
    در خبرهاي اجتماعي 14 آذر آمده بود كه در بندر شاهپور به دليل بارندگي آب به داخل انبار شكر نفوذ كرده و بيش از 1000 كيسه شكر و مقداري زيادي غذا را از بين برد!!
    تحليلهاي وارونه نفتی
    نيكسون در روز 16 آذر پس از دو روز اقامت در كابل وارد كراچي شد. هندرسن سفير آمريكا در ايران و برتون سفير آمريكا در انگليس در كراچي با نيكسون ملاقات كردند. هندرسن اعلام كرد كه تنها برنامه نيكسون در ايران را تقديم معاون رئيس جمهور كرده است. اما روشن بود كه حضور همزمان سفراي آمريكا در انگليس و ايران در شهر کراچی براي هماهنگيهاي لازم در حل مسئله نفت بود.
    يكي از روزنامه‏هاي خارجي نوشت كه «نفت ايران از حيث هزينه بهرهبرداري ارزانترين نفت دنياست. از نظر آمريكا و انگليس ثبات وضع سياسي و اقتصادي ايران مهمتر از اشكالات فني در زمينه فروش نفت ايران است.» در واقع غرب با اطمينان از باز شدن شيرهاي نفتي ايران، مسئله اصلي را معطوف سياست نفوذ كمونيسيم ميكند. روزنامه اطلاعات كه با سياستهاي دولت زاهدي همسويي داشت در سر مقاله 16 آذر خود با تيتر «آينده نفت؟» نوشت: «بزرگترين مشكل فعلي نفت راهاندازي پالايشگاه آبادان و اخذ درآمدهاي آن براي دولت است.»!!
    پيش از اين زاهدي كميسيوني 5 نفره با عنوان «كميسيون مشاوره نفت» تشكيل داده بود كه فرمانفرمائيان، دكتر پيرنيا، ابوالفضل لساني، مهندس نفيسي و جهانگير در آن مامور بررسي كارشناسي و ارائه راهکاری برای حل مسأله نفت شده بودند. اما اين كميسيون عملا مامور ايجاد تمهيدات مقدماتي شروع و جريان مذاكرات نفت بود. تصميمهاي اصلي درباره نفت در ايران را شخص شاه ميگرفت و بقيه تنها مجري اوامر ملوكانه بودند.
    يك گروه متخصص نیز،از تاريخ 12 آذر براي پيدا كردن طبقات نفتي در منطقه نفتخيز قم مشغول كار شده بودند و براساس اعلام روزنامهها چهار چاه به عمق 2500 متر نيز براي اين منظور حفر شده بود.
    روزنامه تايمز لندن نوشت: به نظر محافل ديپلماتيك لندن پس از آغاز مذاكرات نفت مهمترين نكته مورد بحث امنيت اين است كه وضع حاضر از لحاظ اقتصادي احتياج فوري به نفت ايران وجود ندارد و مهمترين علت جاري ساختن مجدد نفت ايران در بازارهاي جهان، آن است كه اوضاع اقتصادي ايران تثبيت شود!!
     واقعيت اساسي که ورای همه این تحلیلها قرار داشت اين بود :
    «نفت ايران از حيث هزينه بهرهبرداري ارزانترين نفت دنیا بود.»

    دسته بندي هاي برگزيده
    آرشيو راه