پيشرفته
 

موضوعات :


کلمات کليدي :


محمد رضا طاهري

ديگر مطالب اين نويسنده :

  • زباله‌های عینی و ذهنی در سینمای ایران

  • مستضعفین قانع

  • مطلب بعدي >   1153 تعداد بازديد
    (0 راي ) امتياز مطلب < مطلب قبلي
    راه شماره 13 : جدال جمهوری با زنگيان كافوري

    عدالت اسکروچی
    نگاهی به کتاب

    "چرا عدالت اجتماعی مهم است؟" برخلاف اغلب کتبي که درباره عدالت نوشته شده‌اند، به دام نظريه‌پردازي‌هاي تئوريک و انتزاعي نمي‌افتد (و البته شايد هم نويسنده اين کار را در کتاب‌هاي قبلي اش انجام داده باشد) چرا که آنچه اغلب در فرايند انتزاع ناپديد مي‌گردد، ساختارهاي اجتماعي است. برايان بري در "چرا عدالت اجتماعی مهم است؟" با تيزبيني به سراغ ساختار بنيادين بي‌عدالتي مي‌رود و به‌خوبي شواهدي اجتماعي بر اين گفته مارشال فراهم مي‌آورد که «دوست من! اگر فقير هستي، پس فقير خواهي ماند، اين روزها فقط ثروتمندان پولدارتر مي‌شوند.» بيش از اين بلد نيستم کسی را به خواندن اين کتاب تهييج کنم جز اينکه خلاصه‌اي از نکات خواندني کتاب را ارائه کنم.
    يکي از مهمترين وجوه عدالت که جامعه امروز ما هم به شدت درگير آن است، مسأله شغل است. به اعتقاد بري، احراز يک شغل تنها در صورتي منصفانه است که بدون تبعيض و پارتي بازي صورت گرفته باشد. اين البته سطحي‌ترين لايه عدالت در توزيع شغل است. حتي اگر احراز يک شغل بدون تبعيض و پارتي بازي صورت گرفته باشد، باز هم نمي‌توان مدعي شد که عدالت محقق شده است.

    مصاحبه به نفع طبقه متوسط است
    فرض کنيم کارفرمايي ملتزم به شايسته‌سالاري است، يعني شغل را منحصرا به داوطلبي مي‌دهد که بالاترين نمره را در يک آزمون سنجش صلاحيت بدست آورده باشد. اما به خوبي مي‌دانيم که چنين آزمون هايي اعتبار لازم را ندارند، لذا عموماً مکانيسمي به نام مصاحبه نيز به آن افزوده مي‌شود. اما اينجا هم خطر ديگري وجود دارد، چرا که ممکن است همه چيز در «اجراي» داوطلب خلاصه شود. به‌گفته بري، طبق پژوهش‌هاي مربوط به مصاحبه، افراد فقط کمتر از يک دقيقه فرصت دارند تا تأثير خوبي از خود برجا بگذارند. اما مهمتر از آن تأثير نظام‌مند مصاحبه است که به نفع طبقه متوسط و به ضرر طبقه کارگر است. محققان تأکيد دارند که نحوه نگاه کردن، نحوه تکان دادن دست ها و راحت بودن در برابر روسا در طول مصاحبه اهميت زيادي دارند. اين خصايص نوعاً متعلق به طبقه متوسط است. لذا مصاحبه از اين طريق شکلي از تبعيض طبقاتي بشمار مي‌رود. بري به جنبه ظريف‌تري نير اشاره مي‌کند و آن تأثير لهجه در مصاحبه است. به گفته وي، در انگلستان افراديکه به قول ما بدون لهجه شهرستاني مثلا ًبه لهجه آکسفورد يا بي بي سي صحبت مي کنند، ترجيح دارند.

    انباشت امتیاز یا محرومیت
    برايان بري به همينجا اکتفا نمي کند و يک گام عقب‌تر مي‌رود. يعني اگر احراز يک شغل بدون تبعيض و پارتي بازي باشد و ايرادهاي مصاحبه و آزمون هم برطرف شده باشد، باز هم لزوماً عدالت محقق نشده است. به اعتقاد وي انتخاب بهترين فرد بايد مبتني بر برابري فرصت باشد و برابري فرصت تنها زماني به شکل واقعي تحقق پيدا مي کند که زمان بيشتري وجود داشته باشد که افراد جامعه يا داوطلبان بالقوه  شغل مذکور، از فرصتي برابر براي اينکه بهترين کانديدا باشند، برخوردار بوده باشند.  درغير اين صورت با انباشتي از امتيازات اوليه و يا محروميت‌هاي اوليه روبرو خواهيم بود. براي مثال کسانيکه در بهترين مدارس و دانشگاه ها درس خوانده‌اند، بهترين مشاغل را هم تصاحب مي‌کنند.
    نويسنده به پژوهش جالبي هم اشاره مي‌کند. براساس نتایج این پژوهش متوسط کلماتي که کودکان در خانواده‌اي که والدين آن متخصص هستند در طول يک ساعت مي‌شنوند، 2150 کلمه است. اين رقم براي والدين کارگر 1250 است و براي خانواده هايي که تحت پوش نهادهاي خيريه هستند به 620 کلمه کاهش مي يابد. يکي از تأثيرات مهم اين مسأله، توانايي‌هاي کلامي فرد است که بويژه در مصاحبه نمود پيدا مي‌کند. همچنين در خانواده هاي متخصص، فرزندان به‌طور متوسط 32 تأييد و 5 منع دريافت مي‌کنند، در طبقه کارگر با  12 تأييد و 7 منع و در خانواده‌هاي تحت پوشش،  با 5 تأييد و 11 منع روبرو مي شوند.

    انباشت امتیاز یا محرومیت از کی شروع می‌شود؟
    امتيازات انباشتي و محروميت هاي انباشتي از مباحث مهمي است که بري بدان توجه دارد. اما اين انباشت‌ها از دانشگاه، دبيرستان و يا حتي دبستان هم آغاز نمي شود. به اعتقاد نويسنده انباشت امتيازات و محروميت از زمان انعقاد نطفه آغاز مي‌شود. رشد جنين به وضعيت سلامتي مادر به هنگام انعقاد نطفه و در طول بارداري وابسته است. در واقع يکي از شيوه‌هايي که درآمد بر سلامتي تأثير مي گذارد، تغذيه است. تغذيه کامل و سالم مادر در طول بارداري از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. در اينجا بري شواهدي پزشکي ارائه مي‌کند که بدان نمي پردازيم. تنها به ذکر اين نکته اکتفا مي‌کنيم که سرب، جيوه و آرسنيک و بسياري ديگر از مواد شيميايي تأثير منفي زيادي بر رشد جنين دارند و فقرا بيش از همه درمعرض اين مواد سمي هستند.  بر اساس پژوهشي که در آمريکا صورت گرفته است، آلودگي شديد هوا در مناطق فقير نشين نيويورک موجب کاهش وزن نوزادان و کوچک تر شدن سر آنها شده است و اين هر دو با ضريب هوشي پايين تر و کارايي شناختي کمتر رابطه دارد. اينکه فقرا غالباً قرباني آلودگي هوا و آب مي‌شوند، داراي ريشه هاي سياسي و اقتصادي است. قیمت زمين در مناطقي که آلودگي شديدي دارند يا در جوار کارخانه‌هاي آلاينده هستند، کم‌تر است و لذا اقشار محروم که توانايي پرداخت مالي کمتري دارند، ناگزيرند در چنين مناطقي ساکن شوند. به لحاظ سياسي نيز  فقرا فقير هستند و نمي‌توانند همانند طبقات متوسط و بالا مطالبات خود را بيان کنند.

    رابطه پول و استرس و سلامتی
    سلامتي از حوزه‌هايي است که بري توجه ويژه‌اي به آن دارد. پيشتر ذکر شد که سلامتي بر توانايي هاي آموزشي و شناختي فرد تأثير مي‌گذارد و اين امر به نوبه خود در بهره گيري فرد از فرصت هاي شغلي تأثير دارد. اما نکته جالب و مهمي که بري در اين خصوص بيان مي‌کند، به مسأله استرس مربوط است. در واقع يکي از جملات خواندني کتاب در صفحه 78 کتاب آمده است: «هر چه جامعه مادي‌گرا تر باشد، يعني نگرش غالب اين باشد که پول تنها هدف زندگي است، افرادي که پول بيشتري دارند، بيشتر احساس برنده بودن مي کنند و افرادي که پول کمتري دارند، بيشتر احساس بازنده بودن مي‌کنند.» احساس بازنده بودن به‌نوبه خود موجب استرس و اضطراب مي شود. (در مورد تأثير استرس بر سلامتي مي‌توانيد به برنامه‌های صدا و سيما مراجعه کنيد. اما درباره ريشه‌هاي سياسي و اقتصادي استرس محال به نظر مي رسد که صدا وسيما حرفي براي گفتن داشته باشد. اگر اشتباه نکنم تبليغي از صدا و سيما پخش مي‌شد که يک بانک مشتريان خود را به طلايي و نقره اي و برنزي تقسيم مي‌کرد. اين تقسيم بندي مرا به ياد تقسيم‌بندي افلاطون در کتاب جمهوري انداخت که انسان‌ها را به طلا و نقره و برنز و آهن تقسيم مي کرد. با توجه به تأثيراتي که پخش اين نوع تبليغات بر ترويج مادي گرايي در جامعه دارد، اگر مسوولان صدا و سيما بازخواست نشوند، جاي بسي شگفتي دارد. با این چنین رویگردی بي‌هيچ ترديدي صدا و سيما يکي از مهمترين منابع توليد استرس است.)

    میراث طبقاتی
    بري در کتابش به فيلمي از مايکل اپتد اشاره مي‌کند که به بررسي محروميت انباشتي در گروهي از کودکان بريتانيايي مي‌پردازد. يعني زندگي گروهي از کودکان را از سن هفت سالگي به تصوير مي کشد که چگونه محروميت هاي اوليه آنها در سرنوشت آتي آنها تأثير مي گذارند. به عبارت ديگر اين تنها ويژگي هاي فيزيکي نيست که از والدين به  فرزندان به ارث مي رسد، بلکه جايگاه طبقاتي والدين نيز به آنها منتقل مي شود.

    اسکروچ: سرمایه‌دار مهربان
    در پايان به مفهوم محوري کتاب يعني بي‌عدالتي ساختاري بازگردم و با نقدي درباره نحوه پرداخت به عدالت در رمان‌هاي ديکنز سخن را به پايان ببرم. به‌گفته بري همچنانکه جورج اورول در مقاله خود درباره ديکنز بيان داشته «به سختي مي‌توان در جايي از کتب وي اين مطلب را يافت که نظام اقتصادي به عنوان يک نظام دچار اشکال است.» حتي در رمان روزگار سخت، که شديدترين حمله او به سرمايه‌داري لجام گسيخته است، تمام نتيجه اخلاقي داستان اين است که سرمايه‌داري بايد مهربان باشد نه اينکه کارگران شورشي باشند. یعنی اگر صاحبان قدرت مردمان خوبي مي‌بودند، نظام به قدر ‌کافي خوب کار مي‌کرد. به همين خاطر نجات‌بخش داستان هاي ديکنز، هميشه جنتلمني پير با رأفتي فوق بشري است که پديدار مي‌شود؛ دستمزد کارگران را افزايش مي دهد، کودکان را نوازش مي کند، بدهکاران را از زندان آزاد مي‌کند و در مجموع همچون يک پري مهربان رفتار مي‌کند. با همین نگاه است که در داستان سرود کریسمس مثلاً اصلاح اخلاقي اسکروچ را با افزايش حقوق کراتچيت، تلاش براي کمک به خانواده او و بخشش مقدار زيادي پول به نوانخانه‌اي براي تهيه مقداري آذوقه براي فقرا و تهي دستان که در ايام کريسمس در سختي بسر مي‌برند، نشان مي‌دهد. البته ذکر نکته‌اي درباره عدالت به شيوه اسکروچ لازم است. مادامي‌ که طرح روشن و مشخص و داراي برنامه‌اي که بديل سرمايه‌داري بوده و بتواند جايگزين عدالت اسکروچي شود، در دست نداريم، بهتر است بگذاريم همان اسکروچ به کار خود را ادامه دهد. صندوق صدقات و سهام عدالت گرهي هر چند کوچک از مشکلات محرومين باز می‌کند، کاری که صدها خروار نظريه انتزاعي نخواهد توانست بکنند.
    .......................................................................................
    1 -  Why social justice matters, Brian Barry. 2005, polity press.

    دسته بندي هاي برگزيده
    آرشيو راه