پيشرفته
 

موضوعات :

  • کاریکاتور
  • هنر متعهد

  • کلمات کليدي :

  • کاریکاتور

  • مهدی کاوندی

    ديگر مطالب اين نويسنده :

  • برای عراقیها این‌طور نیست!

  • مطلب بعدي >   802 تعداد بازديد
    (0 راي ) امتياز مطلب < مطلب قبلي
    راه شماره 11 : جنگی که بود جنگی که هست

    كاریكاتور سلاح ماست

    مهدی کاوندی

    اشاره :
    امیه همسر شهید "رامی حضر سعد" است. همسر امیه از مبارزان گردانهای عز‌الدین قسام ـ شاخه نظامی حماس ـ بود كه در جریان حمله نیروهای صهیونیستی به محله شجاعیه غزه و درگیری با آنها، در تاریخ 1/5/2003 به‌شهادت رسید.

    .................................................

    عربها قرنهاست جُحا را می‌شناسند، شخصیتی كه حكمت و طنز را به هم آمیخته است و بی‌هیچ تعارف و تردید دردهای انسانهای اطرافش را فریاد می‌كند و ظلم و بی‌تفاوتی را به باد انتقاد می‌گیرد.
    این شخصیت اسطوره‌ای در زمان حاضر نیز همانند دیگر فصلهای تاریخ فرزندانی دارد. نام یكی از آنها "امیه فائز جُحا" است، دختری فلسطینی از شهر مظلوم غزه.

    ***

    امیه جُحا كه اكنون نامش در فهرست مطرح‌ترین كاریكاتوریستهای جهان عرب قرار دارد، فرزند پنجم یكی از خانواده‌های مهاجر فلسطینی است. خانواده‌ای كه به همراه هزاران فلسطینی دیگر مجبور شد در سال 1948 از روستای معرقه واقع در 13 كیلومتری غزه كوچ كند. این روستا اكنون تبدیل به شهركی صهیونیستی به نام "تیقوما" شده است. پدر خانواده معلم زبان انگلیسی بود و برای تهیه نیازهای خانواده راهی امارات متحده عربی می‌شود. امیه نیز پس از تحمل سختیهایی كه حاصل دوری سرپرست خانواده بود، راهی امارات می‌شود تا در دبیرستان "فاطمه الزهراء" شهر شارقه امارات تحصیلاتش را ادامه دهد. به‌خاطر علاقه و استعدادش در نقاشی، در مدرسه به او لقب "نقاش مدرسه" داده بودند. او نقاشی را پیش از اینها شروع كرده بود.
    سرگرمی دوران كودكی‌اش كشیدن تصاویر در كتابها و دفترها و حتی در‌ودیوار خانه بود. نقاشیهای دوران كودكی‌اش مثل بقیه بچه‌ها بود: مناظر طبیعی، چهره‌های مختلف، شخصیتهای كارتونی و البته تقلید از كاریكاتورهایی كه در روزنامه‌ها و مجلات می‌یافت. خودش می‌گوید بیشتر كارهای ناجی‌العلی و محمود كحیل را تقلید می‌كرده است.
    علاقه‌اش به ناجی‌العلی را به‌خوبی می‌توان در آثارش یافت. امیه گذشته از اینكه بسیاری از سوژه‌ها و شخصیتهای كارهایش را از آثار ناجی العلی گرفته، عضویت "جمعیت ناجی‌العلی" در فلسطین را نیز پذیرفته است و در قالب آن به استمرار و تحقق آرمانهای ناجی‌العلی كمك می‌كند.

    ***
    امیه قصد داشت تحصیلات عالی‌اش را نیز در امارات ادامه دهد ولی جنگ اول خلیج‌فارس او را دوباره راهی غزه كرد و در آنجا وارد دانشگاه الازهر شد.
    او در سال 1995 با بالاترین رتبه در میان هم‌دوره‌ایهایش فارغ‌التحصیل شد. خودش می‌گوید كاریكاتور را به‌طور جدی از همین دوران دانشجویی شروع كرده است. او كه اكنون از شناخته‌شده‌ترین كاریكاتوریستهای جهان عرب به‌شمار می‌آید اولین كاریكاتوریست زنی است كه در روزنامه‌ای عربی مشغول فعالیت شده است. او از سپتامبر 1996 تا فوریه 2002 در روزنامه القدس فلسطین مشغول به كار بود و بعد از آن كار در روزنامه الحیات جدید را آغاز كرد. از سال 1996 در هفته‌نامه الرساله نیز فعالیت كرده و با روزنامه‌های الرایه‌ قطر، المدینه عربستان و بسیاری از پایگاههای اینترنتی همكاری داشته است.
    امیه همسر شهید "رامی حضر سعد" است. همسر امیه از مبارزان گردانهای عز‌الدین قسام ـ شاخه نظامی حماس ـ بود كه در جریان حمله نیروهای صهیونیستی به محله شجاعیه غزه و درگیری با آنها، در تاریخ 2003/5/1 به‌شهادت رسید.
    امیه درباره همسر شهیدش می‌گوید "با رامی ازدواج كردم، جوانی كه اخلاق، ادب، حیا، دینداری، هوشیاری و غیرتش در مقابل سرزمین و دینش مرا شیفته كرده بود. او مهندس كامپیوتر در دانشگاه اسلامی بود. ازدواج ما مصادف شد با شروع انتفاضه "مسجد‌الاقصی". رامی سعد در دانشگاه عضویت شورای دانشجویی دانشگاه را داشت. رامی شاعر بود و در سخنرانی نیز مهارت خاصی داشت. او از شعرهایش برای برانگیختن روح حماسه در اطرافیانش استفاده می‌كرد.

    ***

    امیه معتقد است شهادت رامی تأثیر زیادی بر كارهای هنری‌اش به‌جا گذاشته است: "شكی نیست كه من همسر و شریك زندگی و آرمان و مبارزه‌ام را از دست دادم، ولی در عین حال عنوان "همسر شهید" نصیبم شد. این عنوان در كنار كاریكاتوریست بودن محبوبیت و شهرت بیشتری را در میان مردم برایم به ارمغان آورد؛ گذشته از آن در مقابل رنجهای ملّتم نیز احساس عمیق‌تری پیدا كردم. اینها باعث شد قلمم توانایی، صداقت، ابداع و حزن بیشتری پیدا كند." به تعبیر امیه، رامی "شاد، ریزبین و دارای نقدهای آتشین بود." رامی گاهی وقتها سوژه‌های جالبی برای كارهای امیه پیشنهاد می‌كرد
    امیه موضع همسرش را در مقابل فعالیتهای هنری‌اش این‌گونه توصیف می‌كند: "به موفقیت و استمرار فعالیتم خیلی علاقه داشت. همیشه می‌گفت من مرد بزرگی خواهم شد كه در كنار زنی بزرگ ایستاده است."
    سال 2001 جایزه جشنواره مطبوعاتی عرب را برای امیه به همراه داشت. در سال 1999 نیز وزارت فرهنگ فلسطین جایزه نوآوری زنان هنرمند را به او اعطا كرد.
    در فلسطین رتبه اول كاریكاتور را دارد و به‌عضویت جمعیت هنرهای تجسمی ناجی العلی و جمعیت هنرمندان تجسمی، درآمده است. او همچنین عضویت جمعیت illustrator a gency از انگلستان را پذیرفته است. تاكنون در كنار برپایی نمایشگاههای محلی در مؤسسات و دانشگاههای كرانه باختری و نوار غزه، در نمایشگاههای جهانی و منطقه‌ای بسیاری از جمله فرانسه، استرالیا، هلند، لبنان، اردن و مصر شركت كرده است.
    امیه برای ترویج افكاری كه در كاریكاتورهایش به تصویر كشیده، به روزنامه‌ها و مجله‌ها بسنده نكرده است و پایگاهی در شبكه اینترنت تأسیس كرده، تا بدون سانسور و به‌طور گسترده كاریكاتورهایش را عرضه كند.

    ***
    WWW.Omayya.Comاولین پایگاه كاریكاتوری است كه برای یك زن عرب ایجاد شده است. امیه جُحا درباره تأسیس پایگاهش می‌گوید: "فكر ایجاد پایگاه هم‌زمان با انتفاضه مسجد‌الاقصی و به‌طور دقیق‌تر در آگوست سال 2000 به ذهنم رسید. دیدم باید كاریكاتورهایم را در همه جای دنیا منتشر كنم و آسان‌ترین وسیله اینترنت بود. ارتباط از طریق آن یكی از راههای كارآمد مبارزه است."
    او اضافه می‌كند: "استقبال از پایگاه واقعاً عالی است. بازدیدكنندگان عرب و غیرعرب به یك اندازه‌اند و نسبت به انتشار كاریكاتورهایم در پایگاهها و كشورهایشان ابراز علاقه می‌كنند. شكر خدا پایگاه در میان دیگر پایگاههای عربی مقبولیت زیادی دارد، ولی متأسفانه كسانی هستند كه از كاریكاتورها و حتی افكار و شخصیتهایم تقلید می‌كنند... این را به مردم واگذار می‌كنم بدون شك آنها تشخیص می‌دهند و قضاوت می‌كنند.
    اگر سری به پایگاه اینترنتی امیه جُحا بزنید، خواهید دید كاریكاتورهای او در شش بخش تقسیم‌بندی شده است: انتفاضه، شهروند فلسطین، اسرا، مهاجران كشورهای عربی و جهان. در هر یك از این بخشها مجموعه‌ای از كارهای امیه به‌چشم می‌خورد. یكی از دوستانی كه پایگاه امیه را دیده بود، كارهای او را از نظر هنری در سطح پایین توصیف می‌كرد، با تأكید بر این نكته كه این دوستان باید در تعریفشان از هنر تجدید نظر كنند به بخشهایی از پایگاه امیه سری می‌زنیم و تاحدودی ویژگیهای آثارش را بررسی می‌كنیم.

    ***
    بخش اول به انتفاضه دوم مسجد‌الاقصی اختصاص دارد. صحنه‌های درگیری، شهدا و كودكان قربانی‌شده از محورهای آثار امیه در این بخش است. امیه با نگاه هنرمندانه به جوانب مختلفی از درگیریها و مقاومتها پرداخته است. شخصیت اصلی كاریكاتورهایش شهروند فلسطینی ساده‌ای است كه برخلاف سادگی‌اش به آنچه در اطرافش می‌گذرد به‌خوبی واقف است. این شخصیت تاحدودی به شخصیت فلسطینی میان‌سال در كارهای ناجی‌العلی شباهت دارد. به اعتراف خود امیه ناجی‌العلی تأثیر زیادی بر او داشته است. بسیاری از سوژه‌ها و موضوعات آثار امیه در كارهای ناجی‌العلی نیز به‌خوبی دیده می‌شود. كاریكاتورهای ناجی‌العلی با حنظله شناخته می‌شود، و كارهای امیه با "كلید". كلیدی كه نشانه حقانیت فلسطینیان و امید قاطع آنها به بازگشت و پیروزی است.
    اولین چیزی كه در آثار امیه جلب ‌توجه می‌كند همین كلید است كه در كنار امضای او نقش بسته است.
    پیام كلید برای مهاجران سال 1948 امید بازگشت است و برای شهروندان فلسطین، مقاومت و رها نكردن خانه‌ها.
    در یكی از كاریكاتورها جمعیت زیادی از مردم را می‌بینیم كه در سوراخ كلید نشسته‌اند و در كنار آن نوشته شده "بعد از خدا پناهگاه شما اینجاست". در آثاری نیز همان شهروند فلسطینی را می‌بینیم كه كلیدی به گردن دارد و آن‌قدر منتظر مانده است كه شاخه‌های صُبار (= درخت انجیر كه در عربی هم‌ریشه صبر است) بر سرش روییده است.
    بعد از كلید و دلالتهایش در تابلوهای امیه، متوجه شخصیتهای او می‌شویم. ابوعائد (پدر بازگردنده) شهروندی فلسطینی است كه در بعضی كارهای امیه با این نام معرفی شده است، تا نشانی از قاطعیت مردم فلسطین در باز‌پس‌گیری سرزمینشان باشد. زن و كودك فلسطینی نیز در وضعیتهای مختلفی به تصویر كشیده شده‌اند و همواره با صبر و بردباری قرین هستند. از آنجا كه امیه به پیگیری شرایط جهان اسلام و دیگر كشورها نیز علاقمند است شخصیتهای سیاسی فلسطینی، عربی، صهیونیستی و جهانی نیز در كارهایش به‌چشم می‌خورد.
    خودش می‌گوید "كارهای من فقط سیاسی نیست من در همه زمینه‌های اجتهادی، اقتصادی، ورزشی و ... كاریكاتور می‌كشم ولی شاید كاریكاتورهایم به این دلیل رنگ و بوی سیاسی دارد كه تمام عرصه‌های زندگی با سیاست و اوضاع سیاسی مرتبط است".
    در بخش انتفاضه چهره "ایمان حجو" و دیگر كودكان فلسطینی را می‌بینیم كه در كنار بقایای خرابه‌ها و كشتارها قرار دارند. در كنار تصویر غرورآفرینی كه از مقاومت فلسطینیان در كارهای امیه وجود دارد، شاهد موضع‌گیریهای رسمی ضعیفانه و ذلیلانه كشورهای عربی هستیم.
    امیه برای خود وظیفه‌ای می‌بیند:
    "هر انسانی وظیفه و هدفی در زندگی‌اش دارد، من هم در كاریكاتور وسیله‌ای برای رساندن صدای فلسطین به خارج یافتم، وسیله‌ای برای محكوم كردن فعالیتهای صهیونیستی ... كاریكاتور هنر نیرومندی است و نقش مهمی در جامعه بازی می‌كند. من با كاریكاتور چیزهایی می‌گویم كه شاید نویسنده یك مقاله از گفتنش ناتوان باشد.. این به‌خاطر سادگی هنر كاریكاتور و جاذبه‌اش برای توده مردم است.

    ***
    چه فرهیختگان و چه عوام و بی‌سوادان. كاریكاتور سلاح ما است كه با آن می‌توانیم با دشمن بجنگیم و "نه بگوییم."
    این "نه" در كاریكاتورهای امیه به شكل فریاد دیده می‌شود. "نه‌"ای كه متوجه مقامات فلسطینی و عربی‌ است كه با سستی‌شان، به تعبیر امیه، به ملتشان خیانت می‌كنند. همچنین متوجه دشمن صهیونیستی و آمریكایی است، و از بارزترین تابلوهایش در این زمینه تصویر مجسمه آزادی امریكاست كه باران را در آغوش گرفته است و كودكی فلسطینی كه خون از او جاری است در كنارش است. در تابلوی دیگری سرباز اسراییلی را می‌بینیم كه دوربین امریكایی از او عكس می‌گیرد، برخلاف اینكه دستهای سرباز آغشته به خون است، عكس، سربازی را نشان می‌دهد كه شاخه زیتون در دست دارد. با این اوصاف چندان عجیب نیست كه پایگاه او از زمان تأسیس به‌ویژه در ماههای اخیر با حملات تخریبی روبه‌رو شده است.
    در بخش اسرا، با تصاویر فلسطینیان در بند زندانهای رژیم صهیونیستی و رنجهای آنان روبه‌رو هستیم و با شكنجه‌ها و رنجهایی كه به آنان و خانواده‌ها و كودكانشان تحمیل می‌شود آشنا می‌شویم. در یكی از تابلوها كودكی را می‌بینیم كه دست‌فروشی می‌كند و پدرش در زندان است. او پدری را می‌بیند كه فرزندش را با لباسهای زیبا به مدرسه می‌برد و آرزو می‌كند پدرش هرچه زودتر آزاد شود. اختلاف طبقاتی و تبعیض اجتماعی نیز از نگاه تیزبین امیه پوشیده نمانده است و مجموعه‌ای از آثار او به این مسئله اختصاص یافته است. در یكی از آنها كودكی فلسطینی را می‌بینیم كه در "روز كودك فلسطینی" روزنامه می‌فروشد. در گوشه‌ای دیگر وزیری بر ورودی دفترش تابلویی می‌چسباند كه طبق آن شهروندان حق ورود ندارند و فقط خبرنگارها و شبكه‌های تلویزیونی می‌توانند وارد شوند، درحالی‌كه شهروندی با ناامیدی شكایتی را برای ارائه به وزیر در دست گرفته است. در یكی دیگر از آثار او شخصی عصبانی را می‌بینیم كه در حال گذر از مقابل قهوه‌خانه‌ای است كه در گذشته به آنجا می‌رفته و دیگر به او اجازه ورود نمی‌دهند، افراد داخل قهوه‌خانه می‌گویند: این از بركت عادی‌سازی (روابط با اسراییل) است. در جای دیگر شخصیت معروف ابوعائد را می‌بینیم كه از بالا رفتن اقساط دانشگاه فرزندش ناله می‌كند و یا در اثر دیگری وقتی خبر دوقلو زاییدن همسرش را می‌شنود، بیهوش بر زمین می‌افتد. با چنین رویكردی امید هیچ تمایزی میان مسائل سیاسی و اجتماعی و اقتصادی نمی‌بیند و همه را مرتبط می‌داند.

    ***
    در روزهای پس از انفجار 11 سپتامبر 2001، امیه صدها نامه الكترونیك دریافت كرد كه در آنها او را تهدید به قتل و تخریب پایگاه اینترنتی‌اش كرده بودند. در میان آنها نامه‌ای امریكایی وجود داشت كه خطاب به امیه نوشته شده بود: "روز تو ای جُحا نزدیك است این هفته منتظر پایان كارت باش".
    امیه می‌گوید بسیاری از این نامه‌ها پر از كلمات زشت و زننده درباره شخصیت او و ملت فلسطین بود. یكی از نامه‌ها امضای اسامه‌ بن‌ لادن را داشت و در آن از امیه به‌خاطر كاریكاتورهایش قدردانی شده بود. امیه جُحا معتقد است این نامه ساختگی است و هدف از آن تخریب شخصیت اوست. جُحا معتقد است این تهدیدها پایداری او را در پیروی از حق و دفاع از ملّتش بیشتر می‌كند. او می‌گوید كثرت نامه‌ها نشان می‌دهد از منبع سازمان‌یافته‌ای منتشر شده‌اند نه از سوی افراد عادی.
    حدود 70 درصد یادداشتهای دفتر میهمانان در پایگاه اینترنتی امیه جُحا به تمجید و تشكر از آثار او اختصاص دارد. مابقی هم مربوط به ابراز احساسها درباره سرزمین فلسطین و انتفاضه و نیز پیشنهادها و انتقادها است. عمر اسعد مصری بعد از تشكر فراوان از فعالیتهای امیه، آمادگی خود را برای ارائه هر كمك و خدمتی به او اعلام كرده است. دكتر بسام‌ خوری از آلمان به امیه پیشنهاد كرده در نوشته‌های درون كاریكاتورها از چهار زبان اصلی استفاده كند تا برای غیر‌ عرب‌زبانها نیز قابل فهم شود. عنان از فلسطین به همین جمله كه "اشغال و اسارت تا كی" اكتفا كرده است.

    ***
    شخص دیگری از آلمان تقاضای اضافه شدن نام پایگاهش را در سایت امیه مطرح كرده است. زكریا حسام هم به امیه نصیحت كرده از تكرار افكار ساده و یكنواخت و پرداختن به خون اجتناب كند!
    یكی از دوستداران ناجی العلی هم ازكانادا به امیه پیشنهاد كرده برای اینكه مشخص شود خط‌ فكری او امتداد دیدگاه ناجی‌العلی است، كاریكاتورهایی درباره او بكشد.
    امیه از پرداختن به مشكلات روزنامه‌نگاران فلسطینی غافل نشده است. در كاریكاتورهای او روزنامه‌نگار را یك بار در زندان، بار دیگر تحت اقدامات صهیونیستها و در اثر دیگری در فقر شدید می‌بینیم. در یكی از آثار او مردی از روزنامه‌نگار می‌پرسد چه‌كاره هستی؟ وقتی پاسخ می‌دهد روزنامه‌نگار، مرد به‌سخره می‌گوید "از بیكاری بهتر است!".

    ***
    در ماجرای قانون منع حجاب فرانسه امیه موضعی جدی در پیش گرفت و در چند اثر از حقوق مسلمانان فرانسه دفاع كرد. امیه در گفت‌وگویی كه در این زمینه با او انجام شد گفت "این موضع‌گیری موضع شخصی خود من بود، من به‌عنوان هنرمندی متعهد كه مسائل دین و سرزمینش برایش اهمیت دارد بر خود لازم می‌دانم در مقابل مسئله‌ای كه به‌جهان اسلام مربوط می‌شود موضع‌گیری كنم، و این حق من است كه با آنچه به من اعطا شده برای پیروزی این دین در هر كجا كه باشد تلاش كنم."
        

    جُحا معتقد است این تهدیدها پایداری او را در پیروی از حق و دفاع از ملّتش بیشتر می‌كند. او می‌گوید كثرت نامه‌های تهدید آمیز نشان می‌دهد از منبع سازمان‌یافته‌ای منتشر شده‌اند نه از سوی افراد عادی

     

    دسته بندي هاي برگزيده
    سوره