پيشرفته
 

موضوعات :

  • حوزه علمیه

  • کلمات کليدي :


    مهدي همازداه

    ديگر مطالب اين نويسنده :

  • عمق تاریخی آسیبهای جامعه اسلامی

  • بدريون در تنگة جمل

  • روح القُدُس با توست...

  • هنر به سبک عمار یاسر

  • میزان، حال فعلی افراد

  • فتح مبين

  • خودساخته در وسط ميدان

  • آقازادگان صدر اسلام

  • پس از صبر و مدارا...

  • سـربازان 90 ساله نصرالله...

  • مطلب بعدي >   974 تعداد بازديد
    (0 راي ) امتياز مطلب < مطلب قبلي
    راه شماره 20-21 : رستاخیز عزت لگد مال شده

    بازیگوشی جوانانه طلاب ...

    گذری بر چند آسیب در حوزه‌های علمیه

    حجت الاسلام مهدی همازاده


    حوزه علمیه قم در عین این که مجمعی از جوانان پرشور با علایق وذائقه‌های علمی متنوّع است، دچار نوعی سرگشتگی و ابهام در تعیین و ادامه مسیر علمی (آموزشی و پژوهشی) است. سیل طلاب و فضلایی که با درک‌‌های مختلف از نیازها و اولویت‌های اصلی جامعه به ترسیم چشم‌اندازی اجمالی برای خویش می‌رسند (یا نمی‌رسند)، در تشخیص چگونگی مسیر تحقّق آن بسیار متحیّر و ظنّی عمل می‌کنند. چرا که نظام آموزشی رسمی و سنّتی حوزه – با تمام کمالات و نقاط مثبت آن – به دلیل توقّف و جمود بر مسائل و روش‌های تکراری یا غیرکاربردی، برآورنده حسّ تکلیف‌گرایی و تحوّل‌آفرینی ایشان نبوده و تحصیل در عمده نظام‌های آموزشی نوین نیز (نظیر دانشگاه‌ها و مراکز و موسّسات تخصّصی پیرامون حوزه) به دلیل بهره نازل علمی به تولید علم و نظریه برپایه مبانی اصیل حوزوی نمی‌انجامد. بنابراین طلاب بسیاری یا در قالب همین نظام‌های رسمی موجود و یا حتّی در قالب آزاد و غیررسمی، باید به طور شخصی و خودجوش پیگیر یک مسیر رشد آموزشی و پژوهشی باشند که طبیعتاً در موارد زیادی مبتنی بر تجارب محدود و حدس و گمان خواهد بود و خطاهای جبران‌ناپذیری در پی خواهد داشت. در این میان طلبه‌هایی با تفکّرات ساختارشکنانه یا منفعل نسبت به علوم جدید وساختارهای متجدّد نیز با اظهارات و عملکردهای سنّت‌گریز خویش، بحران هویت را در بین طلاب و حوزویان به‌گونه‌ای برجسته‌تر نشان می‌دهند. بحرانی که حتّی در میان پایبندان به سنن حسنه حوزوی نیز بعضاً هویداست و چاره‌ای اساسی می‌طلبد. 

    برخی آسیب‌های اساسی درعرصه‌های مختلف حیات حوزه علمیه امروز را می‌توان در عناوین و توضیحات کوتاه ذیل جستجو کرد:

    1. فرهنگ عمومی و هنجارهای حوزه

    عرف حاکم بر حوزه علمیه اگرچه دربردارنده مفاهیم دینی و الزامات مفید علمی و اخلاقی است، اما بخش قابل توجّهی از تحکّمات غیرعقلانی و نامبتنی بر شرع را نیز شامل می‌شود؛ اطلاق «علمیّت» بر فقه و اصول، آن‌هم تنها بر مباحث تکراری و هزار ساله آن – با تمام شرافتی که در این علم و این مسائل سراغ داریم – توزیع منزلت‌ها و احترامات اجتماعی را درون حوزه به شکلی غیرعادلانه درآورده است. هنوز توجّه به علوم انسانی یا نیازهای اجتماعی و حکومتی، نوعی طفره از صراط مستقیم طلبگی و بازیگوشی جوانانه! تلّقی می‌شود و توجّه بیش از حدّ و عمرفرسا به مباحث طی‌شده و کلیشه‌ای، وزانت و تعمّق حوزوی به حساب می‌آید.

    اهتمامی که به رعایت برخی مستحبّات و ظواهر فردی درفضای اخلاقی و تربیتی حوزه وجود دارد، بسیار بیشتر از پرداختن به تکالیف اجتماعی و رشد انگیزه‌های خدمت به نظام اسلامی است و اساساً چنین گفتمانی در فضای فقهی و سنّتی حوزه به چشم نمی‌آید.

    2. نظام آموزشی

     رنج عقیم تمرکز بر کتب و مباحث مربوط به دو قرن پیش و توقّف در شیوه‌ها و روش‌های استنباط و اجتهاد گذشته، در عین تلخی و گزندگی واضح، بی پاسخ و مرهم مانده است. احتیاط بیش ازحدّ و گریز از تحوّلات درسی و عادت کردن و خو گرفتن به سطور تکراری و نظرات متشتّت (که بعضاً ناشی از عدم آگاهی از زمانه و نیازهای امروز جهان و جامعه می‌باشد)، امکان و سرعت اصلاح در این امر را به حداقل رسانده است.

    سطح درسی کلاس‌ها نیز بسیار متفاوت (از جزوه‌گویی واملاء نویسی ساده تا تحقیقات وسیع و مباحثات پیچیده) بوده و تعداد قابل توجّهی از طلاب به دلیل عدم علاقه، فقدان انگیزه یا کمبود استعداد لازم و دیگر موارد، صرفاً امتحانات پایان سال را طی می‌کنند و توشه لازم از این علوم را برنمی‌گیرند. چه بسیارند کسانی که یا به علت احساس کاربردی نبودن مباحث و یا به دلیل احساس تکلیف در عرصه‌ای که نیازمند توجّه وسیع به فقه و اصول نیست، در این برهه، دورانی بی‌تحرّک و راکد را می‌گذرانند.

    موسّسات و مراکز تخصّصی هم، در مواردی که محتاج غور اجتهادی و فقاهتی است (نظیر علوم انسانی) با کم‌مایگی طلاب ورودی، مواجه می‌باشند و از سوی طیف قابل توجّهی از اساتید و فضلا، متّهم به مدرک‌گرایی و سطحی‌نگری هستند.

    3. نظام پژوهشی

    چیزی با عنوان نظام پژوهشی، هنوز در حوزه علمیه وجود خارجی نیافته و بیشتر، قالب و صورت پژوهش‌های متفرّق و موسّسات و پژوهشگاه‌های متکثّر را دارد. جمعیّت‌هایی با دغدغه‌های متنوّع و بعضاً موازی یا مکمّل که تحقیقاتی در سطوح مختلف را پی گرفته‌اند؛ موضوع بخشی از این پژوهش‌ها، غیرکاربردی و نوع پردازش و محتوای بخشی دیگر، بسیار سطحی و نامتناسب با عناوین پرطمطراق و کاربردی آنهاست. تعداد تحقیقات و کتب و مقالات عمیق و کاربردی، کم، اما حجم و تعداد آثار منتشره، بسیار بالاست.

    در مجموع فرآیند کارآمدی برای شناسایی، درجه‌بندی و استفاده بهینه از پژوهشگران حوزوی وجود ندارد و این عرصه تاحدّ زیادی به صورت خودرو و بی‌مدیریت و برنامه پیش می‌رود.

    4. تبلیغ

    تصوّر از تبلیغ، غالباً بسیط و کهنه، و رشد و نمو طلاب در این وادی، کاملاً شخصی و خارج از برنامه‌های درسی‌ است. استراتژی‌های تبلیغی- آگاهانه یا غیرآگاهانه – معطوف به تبلیغ روستایی و متناسب با همان قشر از مخاطبین است. اتاق فکری برای تدوین راهبرد و روش‌های تبلیغ، شناسایی و پرورش استعدادهای تبلیغی، استفاده بهینه از ابزار هنری، تولید محتواهای غنی و امروزی برای مبلّغین یا وجود ندارد یا اگر در مواردی هست، به درستی عمل نمی‌کند.

    5. اخلاق و تربیت

    بسیاری از طلبه‌ها دارای انگیزه‌های والا و مبتنی بر واقعیت‌های حوزه نیستند و اکثراً انگیزه‌های خویش را طی همان سال‌های نخستین و در مواجهه با برخی واقعیت‌های تلخ درون حوزه و وسوسه‌های بیرونی و درونی و سختی راه و ... از دست می‌دهند. بحران هویت و عدم اطمینان از ضرورت‌ها، کارکردها و برکات نهاد حوزه علمیه و صنف روحانیت، در کنار چشم‌نوازی و بعضاً فریبندگی نهادها و اصناف دیگر، مانع و آفت بزرگی در بین حوزویان امروز ماست.

    کلاس‌های کم‌تعداد اخلاق نیز با مباحث پراکنده و بعضاً فرعی، چندان به بهبود این وضعیت کمک نمی‌کند. گذشته از این که جذابیت و زمان کافی برای شرکت در این جلسات (با وجود حجم زیاد درس‌ها و ضرورت کار ساعتی درآمدزا در هر روز) وجود ندارد.

    6. معیشت

    حکایت تکراری و عجیب صفوف متعدّد شهریه با مجموع ارقام بسیار پایین که تأمین‌کننده اجاره منزلی متوسط در قم هم نیست، بسیاری از طلاب را به کارکردن ساعتی مجبور ساخته است. در عین این که دریافت همین مبلغ شهریه هم با صرف زمان زیاد و بعضاً با تحقیرها و خرد شدن شخصیت‌ها همراه است. گویا حکایت سامان یافتن وضعیت شهریه نیز مانند داستان اصلاح کتب درسی، به جمع آرزوهای دیرینه و دست‌نیافتنی پیوسته است.

    دسته بندي هاي برگزيده
    آرشيو راه